|
1850’li yılların başında, Bebek’te mermer işleri ile uğraşan Polonyalı mülteci Henry Groppler Eski Ortağı Fransız mühendis Camille Desmazures’e alçı taşından yapıldığını sandığı heykeller hediye eder. Heykellerde yüksek oranda boraks olduğunu anlayan Fransız Camille Desmazures, ortağı ile birlikte Türkiye’de boraks aramaya başlar ve Balıkesir ili Susurluk ilçesi yakınlarındaki Sultançayırı mevkiinde bulurlar. Buldukları “pandermit” adı verilen bir bor minerali türüdür. Aslında bu saha 13’üncü ve 14’üncü yüzyıllarda Romalılar tarafından işletilmiş bir sahadır. Bu pandermitin işletilmesi için 1856 yılında sultandan 37 dönüm arazi üzerine “alçıtaşı” madeni çıkarmak üzere 20 yıl süreli işletme izni alırlar.
Bor, Osmanlı döneminde yabancı şirketler tarafından “alçıtaşı” olarak işletildi. 1950’de Sultançayırı’ndaki cevherler, Desmond Aber Smith’den dünya tekeli bir şirket olan Borax Consolidated’a devredildi. Borax Consolidated, 1951’de 11.000 tona yakın ihracat yapsa da, 1954’de bor cevherinin tükendiğini ileri sürerek, Sultançayırı Ocağı’nı kapattı. Ancak piyasalardaki düşük tenorlu cevherin satışını 1961 yılına kadar sürdürerek Türkiye’deki faaliyetlerine devam etti.
Aynı dönemde, MTA’nın Kütahya/Emet yöresinde Tersiyer Linyit Arama adı altında yürüttüğü çalışmalarda kolemanit yatağı bulundu. Ruhsatı aldıktan sonra, 1958 ve 1959 yıllarında aramalarını sürdürürken üretime de geçildi. Borax Consolidated, 1955’de yabancı sermayeyi teşvik kanunlarından yararlanmak için Türk Boraks Madencilik Anonim şirketini kurdu. Bu tarihten sonra, Türkiye’de bu yeni şirket vasıtasıyla madencilik faaliyetlerini yürüttü. Bu şirketin hisselerinin yüzde 94’ü Borax Consolidated’a, yüzde 2’si Türk hissedarlara, yüzde 4’ü İngiliz hissedarlara verildi. Bu arada başka bir kararname ile 2 yabancı şirkete daha arama ve işletme izni verildi. Bunlardan biri American Potash and Chemical Co., diğeri ise Ugine Kuhlman’dı. Eskişehir Kırka’da bor tuzu aramaları maden arama ruhsatı sahibi yerli madenciler adına 1950’li yılların sonlarına doğru MTA uzmanlarınca başlatıldı. Bu aramalar devam ederken, 1961’de Borax Consolidated maden dairesinden kendi adına bir arama ruhsatı alarak hissesinin büyük bir kısmı kendisine ait Türk Boraks Madencilik’e devrederek aramaları başlattı. Şirket ürettiği tinkal ürününün fiyatlarını önce 30-35 dolar/tona, daha sonra 17 dolar/tona kadar düşürdü. Şirketin maden dairesine ruhsat için müracaatları eksiklikler nedeniyle neticelenmedi. Aynı şekilde aldıkları 6 ruhsattan 5’i iptal edildi.
Balıkesir’in Bigadiç İlçesi yakınlarında da 1950’den beri bor tuzu (kolemanit ve üleksit) üretip ihraç eden Türk girişimcileri (Bortaş, Ali Şayakcı, Rasih-İhsan, Yakal Madencilik) vardı. 1976’da burada faaliyet gösteren Fransız KEMAD (Kimya Endüstri Madenleri) saha sınır anlaşmazlığı nedeniyle Bakanlar Kurulu kararıyla Tülü Açık İşletmesi’nin bulunduğu sahanın verilmesi ile bölgede madencilik faaliyetlerine başladı. Bigadiç Madenleri İşletmesi Şantiyesi kuruldu. Bursa Mustafa Kemalpaşa’da, Kestelek civarındaki bor tuzu yatakları (kolemanit) MTA Enstitüsü’nün linyit araştırmaları esnasında 1954’de bulundu. Diğer tüm bor tuzu sahalarının imtiyazı hakkında olduğu gibi, 4 Ekim 1978 tarih ve 2172 sayılı “Devletçe işletilecek madenler ile ilgili yasa” gereği, saha Eti Maden İşletmesi’ne devredildi.
Bugün için bu görev, 1983’de çıkartılan 2840 sayılı devletçe işletilecek madenler kapsamında, Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülüyor. 1978 öncesi gerek yabancı gerekse yerli özel sektör, bor üretim faaliyetlerinde, katma değeri fazla olan rafine ürün üretmek için herhangi bir yatırım yapmadan ürünleri ham cevher olarak satma yoluna giderken, Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü 1980’den günümüze dek toplam 700 milyon dolardan fazla yatırım yaparak rafine bor üretim kapasitesini 831.000 ton/yıl seviyesine yükseltildi. Ayrıca Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü, yeni bor ürünleri tesisleri yatırımları devam ediyor. Mevcut rafine ürün kapasitesini daha üst seviyelere yükseltmek için yoğun bir yatırım atağı yapılıyor.
Kaynak: Bu yazı, Kolay İletişim tarafından, KobiFinans için, Eti Maden İşletmeleri’nin bilgilerinden derlenmiştir.
www.etimaden.gov.tr
|
