Dünyada zeytinyaðýna olan talep artýþýna paralel olarak Türkiye’de de zeytincilik sektörüne yönelik yatýrýmlarda patlama yaþanýyor. Elinde sermaye bulunan çok sayýda giriþimci, 1.000-2.000 dönüm gibi büyük alanlarda zeytin tarýmý için harekete geçti.

Sektör yetkililerine göre, Türkiye’de üreticinin zeytin aðacý dikimine yönelmesi sevindirici bir geliþme. Ancak önümüze gelen fýrsatý deðerlendirebilmemiz için öncelikle doðru bir politika oluþturulmasý ve üreticilerin bilinçlendirilmesi gerekiyor.

Dünya zeytin aðacý varlýðýnýn yüzde 98’si Türkiye’nin de içinde bulunduðu Akdeniz havzasýnda yer alýyor. Dünya’da üretilen yaklaþýk 16 milyon ton  "tane zeytinin" yüzde11,3’ü Türkiye’de üretiliyor. Zeytin tarýmý, sanayisi ve ticaretiyle uðraþan aile sayýsý ise 400.000.  Tarým ve Köyiþleri Bakanlýðý Zeytincilik Araþtýrma Enstitüsü’nden (ZAE) yapýlan açýklamalara göre, dünyada her yýl yaklaþýk 2 milyon 850 bin ton zeytinyaðý üretilirken, tüketim 3 milyon 250 bin tona kadar yükseliyor.

ZAE Müdürü Dr. Seyfi Özýþýk, en büyük zeytinyaðý üreticisi ve ihracatçýsý ülke olan Ýspanya’da yaþanan kuraklýðýn zeytinyaðýný daha deðerli hale getirdiðini söylüyor: "Dünyada arz açýðý kapanmayacak tek ürün zeytinyaðý. Bugün tüketim ile üretim arasýnda 400.000 tonluk açýk var. Türkiye, 40.000 ton zeytinyaðý ihraç ediyor. Talep açýðýndan yalnýzca yüzde10 pay alsak dahi, ihracat kapasitemiz 2 katýna çýkar."

Sektör temsilcilerinin dikkat çektiði bir diðer konu, ihraç edilen Türk zeytinyaðýnýn, farklý ülkelerin markalarý ile pazara sunulmasý.

Öte yandan, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) yakýn geçmiþte Türkiye çapýnda baþta üretici, ihracatçý, tüccar, birlik ve kooperatifler olmak üzere zeytin ile ilgili tüm taraflarla görüþme yaparak bir rapor hazýrladý. Bu raporda, Türkiye’nin AB üyeliði ile birlikte zeytinde karþýlaþacaðý tehditlere dikkat çekiliyor. Türkiye’de zeytin aðaçlarýnýn büyük kýsmý yaþlý ve düþük verimli. Yanlýþ bölgelerde yanlýþ dikim yapýlýyor. Sürekliliði olan bir zeytinyaðý politikasý yok. Üretime sistemli bir destek verilmiyor. Bu durum planlama yapýlmasýný engelliyor.

Sektörün geliþtirilmesi için zararlýlarla mücadele, çiftçilerin eðitimi ve stoklama koþullarýnýn iyileþtirilmesi gibi önlemler uygulanmasýna ihtiyaç duyuluyor. 5 yýl içinde aðaç sayýsýnýn en az 150 milyon adede çýkmasý gerektiðine dikkat çekiliyor. Bunun için þimdiden proje üretmek gerekiyor. Türkiye’nin Uluslararasý Zeytinyaðý Konseyi üyeliðinin yeniden gerçekleþmesi de bir diðer önemli nokta. Aksi durumda Türkiye AB’nin kota sýnýrlamasý nedeniyle potansiyelini hiçbir zaman kullanamayacak. Gerekli önlemler alýndýðýnda Türkiye’nin zeytinyaðý ihracatýnýn toplam deðerinin 1.5 milyar dolarý aþmasý bekleniyor.

Rapor, Türkiye tablosu karþýsýnda AB’nin zeytinyaðý üreticilerine verdiði destekleri de çarpýcý bir þekilde ortaya koyuyor: AB’de kayýtlý 2.8 milyon zeytinyaðý üreticisi var. Bunlardan 2.2 milyonu her yýl üretim yardýmý alýyor. Üretim için her yýl AB bütçesinden 2.2-2.5 milyar euro ayrýlýyor. Bu tutarýn yaklaþýk yüzde 90’ý üretim yardýmlarýna ayrýlýyor. Bunun yanýnda üretim için her yýl bir hedef fiyat belirleniyor. Hedef fiyatla piyasa fiyatlarý arasýnda fark oluþursa üreticiye prim olarak ödeniyor. Arz fazlasý yaþanan dönemlerde üreticiye stoklama yardýmý da veriliyor. Örneðin verilen son yardýmýn tutarý ton baþýna 1.22 euro oldu. Zeytinyaðý üretiminin kalitesini geliþtirmek için zirai ve sýnai önlemler içeren programlara her yýl yaklaþýk 30 milyon euro ayrýlýyor. AB zeytinyaðý sektöründe faaliyet gösteren üretici birliklerini de unutmuyor. Bunlarýn idari ve teknik masraflarýnýn karþýlanmasý için yýlda 30 milyon euro tahsis ediliyor.

Yanlýþ Politika Üreticiyi Sofra Zeytinine Yönlendiriyor
Türkiye’nin hatalý politikalarýndan biri olarak gösterilen bir diðer konu da "yaðlýk zeytin yerine sofralýk fidan dikimi yapýlmasý". Her yýl dikilen 10 milyon fidanýn yalnýzca yüzde 5’ini yaðlýk zeytin fidaný oluþturuyor. Üstelik sofralýk zeytin dikiminde bölgesel iklim özellikleri göz ardý edildiði için düþük randýman alýnýyor. Uzmanlara göre sorun yanlýþ destekleme politikalarý yüzünden üreticilerin kýsa dönemde gelir için pazar talebi yüksek olan Gemlik sofralýk ekimine yönelmesi. Bunun en önemli nedeni yaklaþýk 10 yýldýr zeytin fidan dikimine Ýl Özel Ýdareleri kanalýyla destek ödemesi yapýlmasý. Fidan bedelinin yüzde 70’i hatta bazen yüzde 100’ü devletçe karþýlanýyor. Amaç zeytinyaðý üretimini artýrmak olarak görünüyor. Ancak destekleme yaðlýk-sofralýk ayrýmý konmadan yapýlýyor. Bu da üreticileri kilo baþý 1 YTL kazandýran yaðlýk yerine 4 YTL kazanç getiren sofralýk zeytine teþvik ediyor. Sonuç olarak gelecek 10 yýlda Türkiye’nin dünya yað lideri olmasý gerektiðinden söz edilirken, önüne, "sofralýk" engeli çýkýyor.

Her Zeytin Her Bölgeye Uymaz
Türkiye’de zeytinciliðin tür seçiminde yaþadýðý kararsýzlýk, üretim bölgeleri seçiminde de yaþanýyor. Sektör yetkilileri iklim özelliklerine uygun üretim planlamasý yapýlmadan zeytinciliðin geliþemeyeceðine dikkat çekiyor. Desteklemelerin de etkisiyle son 5 yýldýr zeytin tarýmýna yatýrýmlarýn arttýðýný belirten yetkilikler, giriþimcileri yatýrým bölgelerine uygun fidan seçmeleri konusunda da uyarýyor. Örneðin kurak bölgelerin Ayvalýk türüne yönelmesi, Marmara Bölgesi’ndeki üreticilerin ise mayýs-eylül arasýnda yüksek nem isteyen Gemlik türünü tercih etmesi gerekiyor. Ancak kurak bölgeler dahil her yerde Gemlik türü üretim hakim. Bu durum randýman kaybýna ve meyve tanelerinin küçük kalmasýna yol açýyor.

Zeytinyaðý Ýhracatýna Vergi Engeli
Bir diðer sorun da Türkiye’nin ihraç zeytinyaðýnda yüzde 100’e yakýn oranda Gümrük Vergisi ödemek zorunda kalmasý. Bu nedenle pazarý geniþletmek mümkün olmuyor. Örneðin AB, zeytinyaðýna litrede 1.5 euro "telafi edici gümrük vergisi" uyguluyor. Sektör uygulamanýn gerekçesini bilmediði gibi, uygulama Gümrük Birliði’ne de aykýrý. AB, üye ülkeleri olan Ýtalya, Ýspanya ve Yunanistan’ý korumak adýna Türkiye’ye vergi uyguluyor. Vergi engelinin kaldýrýlmasý halinde dev bir pazar olan AB pazarýna zeytinyaðý ihracatýnýn 2 kat artmasý bekleniyor.

Doðru Zeytin Üretimi Nasýl Yapýlýr?
Zeytin genellikle ýlýman iklimden hoþlanýyor. Çok kurak ve çok sulak yerleri sevmiyor. Kalkerli, kumlu, derin ve besin maddelerince zengin topraklarý seviyor. Fakir topraklarda yeterli bir gübreleme mümkün deðilse, aralýk ve mesafeleri fazla tutma yöntemiyle ekonomik bir zeytincilik yapmak mümkün oluyor.

Taban altý suyunun yüzeye çok yakýn olduðu veya kýþýn uzun süre su altýnda kalan yerlerde gerekli önlemler (drenaj kanallarý, derin iþleme ile toprak altýndaki geçirimsiz tabakanýn kýrýlmasý vs.) alýnmadýðý taktirde zeytincilik yapýlmasý mümkün olmuyor.

Fidan Dikiminden Önce Toprak Ýþlenmeli
Dikimden önceki sonbaharda, topraðýn derince iþlenerek, hastalýk ve zararlýlar yönünden incelenmesi en önemli kriterlerden biri. Ýklim, toprak, dikim þekillerine ve yetiþtirme amacýna göre fidanlara verilecek aralýk ve mesafeler deðiþebilir. Fidan çukurlarý toprak özelliklerine göre deðiþen geniþlik ve derinlikte açýlmalý. Zeytin çeþidi ve aðaç özelliklerine göre dikim mesafeleri var. Genel olarak kare dikim kültürel iþlemlerin daha kolay yapýlmasýný kolaylaþtýrdýðýndan tercih edilmeli. Zeytin fidaný araziye dikiminden itibaren 4-5 yýl sonra ürün vermeye baþlýyor, maksimum seviyesine 8-10 yaþýnda ulaþýyor.

Hasat Yöntemleri
Hasat yöntemi bölge halkýnýn sosyo-ekonomik koþullarý, çeþit özellikleri, aðaç ölçüleri gibi faktörlere baðlý olarak farklýlýk gösteriyor. Yöntemler genel olarak 3’e ayrýlýyor.

Yerden Toplama: Bu yöntemde fizyolojik olarak olgunlaþan ve aðaç dibine düþen zeytinler yerden elle toplanýyor. Bu yöntemle toplanan zeytinlerin sofralýk deðerleri düþük, daha ziyade yaða iþleniyorlar. Fakat yaða iþlenseler bile yere düþerken oluþan yara, bere ve çizikler yaðýn kalitesini düþürüyor.

Doðrudan Aðaç Üzerinden Toplama: Kalitesi açýsýndan hemen hemen en iyi toplama þekli. Olgunlaþan zeytinler elle sýyrýlarak toplanýyor. Bu þekilde toplanan zeytinler hem sofralýk hem yaðlýk olarak deðerlendirme açýsýndan kalite özelliklerini koruyor.

Sýrýkla Silkeleyerek Toplama: Bu yöntemde olgunlaþan zeytinler sýrýklar vasýtasýyla çýrpýlarak dökülüp toplanýyor. En yaygýn hasat yöntemi olarak biliniyor. Fakat hasat sýrasýnda meyvenin ve aðacýn göreceði zarardan dolayý tavsiye edilmiyor.

Sektör Temsilcilerine Göre Üretimde Sorunlarýn Çözümü Ýçin Neler Gerekiyor?
> Zeytin ve zeytinyaðýna yönelik, belirli hedefleri olan ve süreklilik arz eden politikalar izlenmeli. Özellikle AB’nin zeytin ve zeytinyaðý politikasý iyi irdelenmeli.

> Mevcut yaþlý zeytin aðaçlarýnýn gençleþtirilmesine yönelik çalýþmalar yapýlmalý, yeni zeytin fidaný dikimini özendirici ve teþvik edici tedbirler alýnmalý.

> Kalite ve verimi olumsuz yönde etkileyen zeytin sineðine karþý ilaçlama her yýl düzenli olarak yapýlmalý.

> Devlet ilaçlama için kaynak ayýrmalý.

> Sýrýkla hasat önlenmeli, aðaçlarýn boylarý kýsaltýlmalý, "hasatýn var olduðu" yýllarda hasat geç tarihlere (nisan) býrakýlmamalý. Bu konularda üreticilere yönelik bilgilendirme çalýþmalarý yoðunlaþtýrýlmalý.

> Zeytinyaðýnýn, Türk markasý ile dünya piyasalarýnda hak ettiði yeri almasý için kutulu zeytinyaðý ihracatýnda ton baþýna verilen teþvik devam etmeli. Tüketimin yoðun olduðu ülkelerde (örneðin Amerika) reklam kampanyalarý düzenlenmeli.

> Türkiye’de de zeytinyaðý tüketimini arttýrmaya yönelik tanýtým ve reklam kampanyalarý sürdürülmeli.

> Bu çalýþmalarda, zeytinin saðlýk açýsýndan yararlarý vurgulanmalý ve genç nüfus hedef kitle olarak alýnmalý.

> Özellikle "üretimin var yýllarýnda", arz fazlasý zeytinyaðýnýn saðlýklý koþullarda depolanmasý ve piyasaya düzenli ürün arzýný teminen stok kurumu oluþturulmalý.

> Dünya piyasalarýnda tüketim kaliteye ve özellikle doðal þartlarda üretilmiþ olan zeytinyaðýna yöneliyor.

> Üreticiler mevcut pazarlarýný kaybetmemek ve ihracatlarýný arttýrmak için bu geliþimi dikkate almalý.

> Zeytin alanlarýnýn arttýrýlmasý için fidan daðýtýmýna devam edilmeli, özel sektör yatýrýmlarý özendirilmeli.

Giriþimcilere Tavsiyeler
> Zeytinciliðe yatýrým yapmak isteyen giriþimciler, yatýrýma baþlamadan önce hangi bölgede, hangi arazi yapýsýnda, hangi çeþitle, nasýl bir zeytin yatýrýmý yapacaðýný öðrenmeli.

> Bu bilgiler ýþýðýnda uygun yer seçiminin ardýndan, arazinin toprak analizi yaptýrýlmalý, doðru ve sertifikalý zeytin fidanlarý temin edilmeli ve bu fidanlar tekniðine uygun dikilmeli.

> Modern tarým teknikleri uygulanmalý. Bu iþlerin zamanýnda ve yeterince yapýlmasý durumunda, zeytin aðaçlarý daha erken ürün veriyor. Özellikle büyük miktarda yatýrým yapacak olan giriþimcilerin mutlaka profesyonel anlamda destek almalarý gerekiyor.

> Zeytinde fidan seçimi mutlaka bölgeye göre yapýlmalý, her bölgenin kendine has çeþitleri olduðu unutulmamalý.

Kaynak: KobiFinans Dergisi 10. Sayý