Kimya sanayi, otomotiv, deri ürünleri, cam, tekstil ve kağıt ürünleri gibi birçok sektöre girdi sağlamaktadır. Tekstil sektörü girdilerinin yüzde 15’i, deri ürünleri sektörü girdilerinin yüzde 12’si, kağıt sektörü girdilerinin yüzde 50’den fazlası kimya sektöründen temin edilmektedir.

Kimya sanayiinin toplam imalat sanayi üretimindeki payı yüzde 30’dur. Toplam imalat sanayiindeki firmaların yaklaşık yüzde 3’ü kimya sanayiinde yer almaktadır. Sektörde 77.000 kişi istihdam edilmekte olup, toplam istihdam içindeki payı yüzde 7’dir.

Sektörde yaklaşık 4286 firma faaliyette bulunmaktadır. Bunların 95 adedi büyük ölçekli, 208’i orta, diğerleri ise küçük ölçekli firmalardır. Bu firmaların çoğu İstanbul, İzmir, Kocaeli, Adana, Gaziantep ve Ankara’da faaliyet göstermektedir.

Kimya sanayi üretimi içinde önde gelen sektörler, petrokimyasallar, gübreler, ilaçlar, sentetik elyaf ve iplikler, sabun ve deterjanlar ile boyalar olarak sayılabilir. Toplam üretim içinde petrokimyasalların payı yüzde 30, gübrelerin payı ise yüzde 25’dir.

Türkiye’de petrokimyasallar üretimine 1970’te başlanmıştır. Türkiye ihtiyacı olan petrokimyasalların yüzde 35’ini yerli üretimle karşılanmaktadır ve çoğu PETKİM- Petrokimya Holding A.Ş. tarafından üretilmektedir. Geri kalan miktar ise ithal edilmektedir.

Şu anda PETKİM’in bünyesinde, petrokimyasallar üretimi yapan İzmir Aliağa Kompleksi ve TÜPRAŞ’a satılan Kocaeli Yarımca Kompleksi, polietilen, polistiren, polipropilen, polivinilklorür gibi temel plastik hammaddeleri ile etilen glikol, ftalik anhidrit, tereftalik asit, karbon karası gibi ana kimyasal hammaddeleri üretmektedirler.

Türk kauçuk sanayi, otomotiv sanayiindeki gelişmelere bağlı olarak, çok hızlı bir gelişme kaydetmiştir. Petkim Yarımca Kompleksi, ülkemizdeki tek sentetik kauçuk üretimi yapan kuruluştur. Bu kuruluş, 1 Kasım 2001 tarihinden itibaren TÜPRAŞ bünyesine katılmış olup, Tüpraş-Körfez Petrokimya ve Rafineri Müdürlüğü unvanıyla faaliyetine devam etmektedir. İç pazardaki toplam kauçuk tüketiminin yüzde 49’u söz konusu kuruluş tarafından karşılanmaktadır.

Zengin bir tarım ülkesi olan Türkiye güçlü bir gübre sanayiine sahiptir. Gübre üretimine 1939 yılında Karabük Demir Çelik tesislerinde az miktarlarda başlanılmış; üretim 1954 yılından sonra artmıştır. Günümüzde, sektörde altı firma faaliyet göstermektedir. Başlıca üretilen gübreler AN26, AS, DAP, TSP, üre ve kompoze gübrelerdir. Fakat son yıllarda kompoze ve TSP dışında kurulu kapasite, ancak iç talebi karşılayabilmektedir. Özellikle, ülkemizin en büyük projelerinden biri olan GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) ile 1.7 milyon hektarlık tarım alanının da ortaya çıkması, gübre sanayiinde yeni yatırım ihtiyacını daha da artırmıştır.

İlaçlar, sabun ve deterjanlar, soda, krom kimyasalları, bor kimyasalları, boyalar, sodyum sülfat, yağ asitleri ve uçucu yağlar, kimya sanayi üretiminde önde gelen ürünlerdir.

Ülkemizde temizlik ürünleri pazarının yüzde 88’ini deterjan yüzde 12’sini ise sabun oluşturmaktadır. Temizlik ürünleri sanayi talebin çok üzerinde bir üretim kapasitesine sahiptir. Kapasite kullanım oranının yüzde 55-60 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Sabun ve Deterjan Sanayicileri kayıtlarına göre, sektörde deterjan üretim kapasitesi 1.3 milyon ton, sabun sektörünün toplam üretim kapasitesi ise 550.000 tondur. Sektörde 709 firma faaliyet göstermekte olup, toplam 10.000 kişi istihdam edilmektedir.

Toz deterjan üretiminin yüzde 90’ını 9 büyük firma gerçekleştirmektedir. Krem deterjanlarda ise aynı durum söz konusu değildir. Üretimin önemli sayılabilecek bölümü Güneydoğu Anadolu bölgesinde faaliyet gösteren ufak işletmelerce sağlanmaktadır. Likit deterjanlarda da markalı ve kaliteli deterjan üreticilerinin sayısı az olmasına rağmen, bu sahada üretimlerini sürdüren birçok bölgesel firma mevcuttur. Sabun sektörünün toplam kapasitesinin yüzde 72’sini 10 büyük firma gerçekleştirmektedir. Geri kalan üretim ise çok sayıda küçük firma tarafından yapılmaktadır.

İlaç sektöründe 85’i ilaç üreticisi, 11’i hammadde üreticisi, 38’i ithalatçı olmak üzere toplam 134 firma faaliyet göstermektedir. Bu kuruluşlardan Sosyal Sigortalar Kurumu İlaç ve Tıbbi Malzeme Müessesesi ile Milli Savunma Bakanlığı Ordu İlaç Fabrikası kamu sektörüne, diğerleri özel sektöre aittir. Sektörde 35 adet yabancı sermayeli firma bulunmakta olup, bunlardan 8’i üreticidir. Diğerleri ilaçlarını fason üretimle, ya da ithal ederek piyasaya vermektedir. İlaç hammaddesi üreten 11 adet firma mevcuttur. Bunlardan 10 tanesi özel sektör, bir tanesi ise kamuya aittir. Özel sektördeki firmalardan 1 tanesi yabancı sermayelidir. Sektörde antibiyotikler ve analjezikler başta olmak üzere fermantasyon, ekstraksiyon ve sentez yoluyla birçok ilaç etken maddesi üretilmektedir. İlaç üretiminde kullanılan hammaddelerin yaklaşık yüzde 80’i ithalatla sağlanmaktadır.

Boya sektöründe, 9 büyük firmanın yanı sıra 350 atölye tipi, siparişe ve fiyata bağlı üretim yapan ve boya pazarının yaklaşık yüzde 40’a yakın kısmını elinde bulunduran, küçük ve orta ölçekli üreticiler de bulunmaktadır. Boya sanayiinin yüzde 63’ünü inşaat boyaları oluşturmaktadır. Son yıllarda oto ve toz boyalarında önemli ölçüde artış olmuştur. Oto boyaları pazarının, otomotiv sektöründeki gelişmeler paralelinde daha da büyüyeceği tahmin edilmektedir. Aynı gelişme toz boyalarında da devam edecektir.

Kozmetik sektörü 1990 yılı itibariyle ülkemizde hızlı bir gelişme göstermiş, üretici firma sayısı artmaya başlamıştır. Kozmetik sektöründe toplam 2760 firma faaliyet göstermektedir. Bunların 350’si üretim faaliyetinde bulunmakta, diğerleri ise kozmetik ithalat ve ihracatı yapan firmalardır. Sektörde 3980 kişi istihdam edilmektedir. Sektörde saç müstahzarları üretimi en büyük payı oluşturmaktadır. Saç müstahzarları içinde şampuanların payı yüzde 59 dur. Erkek traş müstahzarları, banyo ve duş müstahzarları, kolonya ve deodorantlar, tüy dökücü maddeler, manikür ve pedikür müstahzarları ve renkli kozmetikler üretilen diğer başlıca kozmetik ve kişisel bakım ürünleridir.

Türkiye Ortadoğu’daki en büyük soda fabrikasına sahiptir ve ülkemizdeki tek soda külü üreticisi olan Soda Sanayi A.Ş. 750.000 ton/yıl kapasitesi ile Dünya soda külü kapasitesinin yüzde 1,67 sine sahiptir. Bu fabrikada sodanın yanı sıra, sodyum bikarbonat ve sodyum silikat de üretilmektedir. Ayrıca Ankara-Beypazarı’nda, dünyanın ABD’den sonra en büyük soda külü (trona) yatakları bulunmaktadır. Türkiye’deki trona rezervi 200 milyon tondur. Yer altı işletmecilik yöntemleri ile 1.8 milyon ton civarında trona madeni çıkartılıp, 1milyon ton doğal soda külü ve türevleri elde edilecektir. Bu proje ile ilgili çalışmaları Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü ve Park Holding konsorsiyumu tarafından oluşturulan Eti Soda A.Ş. yürütmektedir. Eti Soda A.Ş. çalışmalara başlamıştır.

Dünya krom cevheri ihracatının ilk sıralarında yer alan Türkiye, krom kimyasalları üretiminde de oldukça iyi bir yere sahiptir. Soda Sanayi A.Ş.’nin Mersin’de kurulu olan KROMSAN tesislerinde; sodyum bikromat, bazik krom sülfat, sodyum sülfür, kromik asit ve sodyum sülfat gibi kimyasallar üretilmekte ve ihraç edilmektedir.

Türkiye, dünyadaki en büyük bor rezervlerine sahip ülkedir. Ülkemizde bor madenlerinin çıkarılması ve işlenmesi Eti Holding tarafından gerçekleştirilmektedir. Eti Holding’in, hem ham ürün olarak pazarlayabildiği hem de rafine ürün üretiminde kullandığı iki çeşit konsantre bor cevheri ( tinkal ve kolemanit) vardır. Elde ettiği başlıca rafine ürünler ise boraks pentahidrat, boraks dekahidrat, susuz boraks, borik asit ve sodyum perborat’tır. Eti Holding A.Ş. Genel Müdürlüğüne ait Eti Bor A.Ş.’ye bağlı olarak bor sektöründe faaliyet gösteren Kırka, Bandırma, Bigadiç, Kestelek ve Emet tesisleri 1.800.000 ton/yıl konsantre cevher ve yaklaşık 500.000 ton/yıl rafine ürün kapasitesine sahiptir.

Türkiye ekonomisine, doğrudan ve diğer sektörlere sağladığı ara malı ile de dolaylı olarak büyük katkıda bulunan Türk kimya sanayi 2004 yılı itibari ile 11.4 milyar dolar’lık bir büyüklüğe sahiptir.

Kimya sanayi üretimi içinde, önde gelen ürün grupları, petrokimyasallar, ilaçlar, temizlik maddeleri, boyalar, gübreler, inorganik kimyasallar, sentetik ve suni elyaflar, organik kimyasallardır. Kimya Sanayi Üretimi, (Değer:Milyar TL -1998 fiyatlarıyla) Türk kimya sanayiinin gelişimini sürdürmek, üretimini artırmak için mutlaka yatırım yapılması gerekmektedir. Son yıllarda kimya sanayiindeki yatırımlar oldukça düşüktür. Yatırımlardaki gerileme son yıllarda ekonomik nedenlere bağlansa da, karşımıza temel olarak sanayi için çok önemli olan yer seçimi ve mevzuat çıkmaktadır. Hammadde kaynaklarına, pazarlara ve limanlara yakın kimya organize sanayi bölgelerinin kurulması kimya sanayiinde yerli ve yabancı sermaye yatırımlarının arttırılmasında önemli bir unsur olarak görülmektedir.

Kimya Sanayiinde toplam 209 adet yabancı sermayeli firma faaliyet göstermektedir. Ülkemizde 2003 yılı kimya sanayiindeki yabancı sermaye yatırımları ve toplam sermaye içindeki payı aşağıda verilmektedir.

Kimya sanayiinde yabancı yatırım olmadan, büyük ölçekli yatırım ihtimali zayıf olup, sektörde dış ticaret dengesinin ithalat lehinde gelişmesi kaçınılmazdır. Ülkemizin toplam kimya sanayi ithalatı 15 milyar dolar’dır ve ithalatın önemli bir payını üretimde girdi olarak kullanılan hammaddeler oluşturmaktadır. Söz konusu hammadde yatırımları, büyük ölçekli ve sermaye yoğun yatırımlardır. Bu tür yatırımların yabancı sermaye veya devlet desteği olmadan yapılması zordur. Hammadde yatırımlarının yanı sıra sanayide know-how yoğun özel kimyasallar yatırımları da gerekmektedir. Son yıllarda kimya sanayiine verilen yatırım teşvikleri aşağıda verilmektedir.

2004 yılının Ocak-Haziran döneminde toplam yatırım tutarı 114 475 milyar lira olan 33 proje teşvik kapsamına alınmıştır. Bir önceki yılın aynı dönemine göre proje sayısında yüzde 27 oranında artış olurken, toplam yatırım tutarında ise yüzde 108 oranında düşüş olmuştur.

Hazırlayan: Songül Bektaşoğlu
Kaynak: T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi