Kazakistan göreceli olarak açık bir dış ticaret rejimine sahiptir. İthalat ve ihracatın 2005 yılı GSYİH’sındaki payı sırasıyla %31 ve %50’dir.
Ülke, diş ticarette liberalizasyon yönünde çeşitli adimlar atmaya 1994 yilinda başlamiştir. Buna bağli olarak tüm ithalat kotalari feshedilmiş, ithalat ve ihracat tarifeleri indirilmiştir.
İthalatta uygulanmakta olan ağırlıklı ortalama gümrük vergisi oranı 2005 yılında yaklaşık %7,9’dur. Gümrük vergileri mallarin CIF gümrük değerleri üzerinden yüzde olarak hesaplanmaktadir. Bazi ürünlerin ithalatinda birim başina Euro cinsinden asgari bir tarife de belirlenmektedir. Örneğin 4011 20 GTİP numaralı otobüs ve kamyonlar için yeni pnömatik lastikler ve diş lastikler ürün grubuna uygulanan gümrük vergisi orani %15 olmakla birlikte, tahsil edilecek verginin 1 adet için 5 Euro’dan az olmamasi şart koşulmaktadir.
Kazak Gümrük Kanunu’na göre ithalatçilar ya da yerel üreticilerin tarife oranlarinin değiştirilmesi için yilda iki kez başvuru hakki bulunmaktadir. Sanayi ve Ticaret Bakanliği, Gümrük Komitesi ile birlikte başvurulari değerlendirmektedir. Tarife değişiklikleri Kazakistan ekonomisine yapacaklari etki ve imzalanan uluslararasi ticaret anlaşmalarina uygunluklari temel alinarak değerlendirilmektedir.
Kazakistan, 2004 yili Ocak ayinda “Ürün Siniflandirmada Harmonize Sistem Uluslararasi Konvansiyonu”na katilmiştir. 2005 yili Ocak ayi itibari ile de 9 haneli tarife nomenklatüründen 10 haneli tek düzen Avrasya Ekonomik Topluluğu tarife nomenklatürüne gecilmistir.
Ülkedeki tüm ithalatçilarin elektronik ortamda bir gümrük beyannamesi doldurmalari ve her bir beyannamenin işlemden geçmesi için 50 Euro tutarinda bir harç ödemesi gerekmektedir.
2004 yılı Ocak ayında Katma Değer Vergisi oranı %16’dan %15’e düşürülmüştür. İthal ürünler, ithalat esnasında gümrük değerleri üzerinden, “varış ülkesi prensibine” göre KDV’ye tabi tutulmaktadir. Variş ülkesi ilkesinde, ithal edilen mal ve hizmetler ithalati gerçekleştiren ülke tarafindan KDV’ye tabi tutulmaktadir. KDV bir tüketim vergisidir; bu nedenle mal veya hizmet hangi ülkede tüketiliyor ise bu mal veya hizmete ait KDV’nin de o ülke maliyesi tarafindan alinmasi gerekmektedir. Uygulamada bu ilkeye, “varış (destination) ilkesi” denmektedir.
Rusya’dan ithal edilen petrol ve petrol ürünlerinin ithalatinda ise KDV, istisnai olarak ihracat öncesinde Rusya’da uygulanmaktadir. Ancak, DTÖ’ye üyelik çerçevesinde “varış ülkesi prensibinin” tüm ithalata uygulanmasi planlanmaktadır. Bu çerçevede, söz konusu ilkenin DTÖ üyeliği öncesinde tamamen benimsenmesini teminen Bağimsiz Devletler Topluluğu üyesi ülkeler ile anlaşmalar imzalanmak üzere müzakereler yürütülmektedir.
Ülkeye kısa süreli kullanım amacı ile geçici ithalat rejimi kapsamında ithal edilen ürünler, gümrük vergisi ve diğer vergiler ile tarife dişi düzenlemelerden muaf olabilmektedir. Gümrük vergisi muafiyetlerinden yararlanamayan ürünler genellikle gida ürünleri, sinai atiklar ve tüketim mallaridir.
Kazakistan başta çevre ülkeler olmak üzere çok sayida ülke ile ikili ve çok tarafli ticari ilişkiler tesis etmektedir. Bu ülkelerden en önde gelenleri Rusya ve Bağimsiz Devletler Topluluğu ülkeleridir. 1995 yilinda Rus ve Kazak yetkililer arasinda genişletilmiş işbirliğini öngören bir hükümetlerarasi anlaşma imzalanmiştir.
Kazakistan, Rusya, Kirgizistan, Beyaz Rusya ve Tacikistan ile birlikte Avrasya Ekonomik Topluluğu’na üyedir. Topluluğa üye olan ülkeler arasinda ticaret genellikle gümrük vergisinden muaf bir şekilde yürütülmektedir. Avrasya Ekonomik Topluluğu üye ülkeler arasinda kurulan bir Gümrük Birliği Anlaşmasi ile kurulmuş olmakla birlikte, üye ülkelerin üçüncü ülkelerle ticaretinde henüz ortak gümrük tarifesi uygulanmamaktadir. Söz konusu Gümrük Birliği Anlaşmasi, BDT Gümrük Birliği Anlaşmasi olarak anilmaktadir. Moldova, Ukrayna ve Ermenistan Topluluğa katilim sürecinde olup, gözlemci statüsündedir.
Kazakistan ile Ukrayna, Moldova, Özbekistan ve Türkmenistan arasinda Serbest Ticaret Anlaşmasi bulunmaktadir. Buna göre söz konusu ülkelerden ithalatta gümrük vergisi uygulanmamaktadir.
Rusya, Ukrayna, Beyaz Rusya ve Kazakistan arasinda “Tek Ekonomik Bolge” gelismekte olan ortak Pazar anlasmasi bulunmakla beraber, uye ulkeler arasinda iliskilerin derinlestirilmesi yonundeki pasif tutumlar ve uzerinde muzakere edilmesi gereken bir dolu belge sebebiyle tam olarak isletilememektedir.
Kazakistan ayni zamanda Ekonomik İşbirliği Teşkilati-ECO üyesi bir ülkedir. ECO üyesi ülkeler aralarindaki hububat ve bazi diğer ürünlerin ticaretinde %10 oraninda tarife indirimi uygulamaktadir. ECO, 10 ülkeden oluşmaktadir.Bunlar; Pakistan, Türkiye, İran, Afganistan, Özbekistan, Azerbaycan, Kazakistan, Kirgizistan, Tacikistan ve Türkmenistan’dir.
1994 Yabanci Yatirim Kanunu ve Ocak 2003`de yururluge giren Yatirim Kanunu cercevesinde, Kazakistan`da uretilmeyen ya da uluslararasi standartlarda olmayan ekipman ve yedek parcalar da gumruk vergisinden muaf tutulmaktadir.
Kazakistan, 54 az gelişmiş ülkeye tarife tercihleri sağlamaktadir. Bu ülkelerden ithal edilen mallar ülkeye gümrük vergisinden muaf bir şekilde girebilmektedir. Ayrica 104 gelişmekte olan ülkeden ithalatta da %25 oraninda gümrük vergisi indirimi uygulanmaktadir.
Kazakistan, diş ticaret yapisindaki dengesizlikler nedeni ile zaman zaman geniş diş ticaret açiklari ile karşi karşiya kalabilmektedir. İhracatinin büyük çoğunluğunu petrol ve ana metaller oluşturan ülkenin ihracat gelirleri bu ürünlerin dünya fiyatlarindaki değişimlerinden önemli ölçüde etkilenmektedir. Örneğin 1998 yilinda Asya’daki mali krizin ardindan söz konusu ürünlerde dünya fiyatlarindaki ani düşüş ülkenin ihracatinin ciddi düşüş göstermesine neden olmuştur. Ayrica ülkenin geleneksel ihraç ürünlerinin dünya piyasalarinda Amerikan Dolari üzerinden işlem görmesi nedeni ile devalüasyon, ülkenin ihracatinda artiş etkisi yaratmamaktadir. Diğer taraftan Kazak ekonomisi yüksek düzeyde ithalata dayali bir ekonomidir. Ülkede gerçekleştirilen üretimin büyük çoğunluğu petrol ve gaz sektörlerinde yoğunlaşmiş olup, sermaye ve tüketim mallarinda üretim iç tüketimi karşilayacak seviyede değildir. Sermaye ve tüketim mallari gerçekleştiren üreticilerin çoğunluğu ise fiyat ve kalite bakimindan ithal mallari ile rekabet edebilir düzeyde değildir. Geniş ve açik sinirlarindan ülkeye çok sayida ucuz, kaçak mal girişi gerçekleşmektedir. Petrol sektörü yatirimlarindaki ve üretimindeki artiş sermaye mallari ithalatindaki artişin diğer bir önemli nedenidir.
Dış ticaretin seyrinde 1997 yilindan bu yana gözlenen gelişmeler, ülkenin diş ticaret dengesinin değişken yapisini ortaya koymaktadır. Dış ticaret açığı 1997 yılında 276,4 milyon $ iken (GSYİH’nin %1,2’si), 1998 yilinda 801,2 milyon $ düzeyine yükselmiştir. 1998 Ağustos’unda Rus Rublesinin devalüe edilmesini takiben ülkeye giren ucuz Rus mallari 1998 yili sonuna doğru Kazak piyasasinin dalgalanmasina neden olmuş, diş ticaret açiği genişlemiştir. Bu gelişmeler karşısında 1999 yılı Nisan ayında Tenge’de %30 oranında devalüasyon yapılmış ve 1999 yılı sonu itibari ile ticarette dengeye yaklaşılmıştır. 1999 yılının ikinci çeyreğinden itibaren dünya petrol fiyatlarindaki yükselme ve batılı petrol şirketlerinin üretimlerindeki artiş, ihracat gelirlerinin artmasina yardimci olmuştur. Netice olarak, 1999 yilinda GSYİH’nin %2’si kadar bir diş ticaret fazlasi elde edilmiştir. 2000 yilinda petrol ihracatinin iki kattan fazla artmasi sayesinde ticaret fazlasi ani bir artiş göstererek GSYİH’nin %15’ine ulaşmiştir. 2001 yilinda bu oran daralarak %6’ya düşmüş; 2002 ve 2003’te ise yeniden artarak sirasi ile %10 ve %14 olmuştur. Yüksek düzeyde seyreden petrol fiyatlari ve artan petrol ihracati diş ticaret fazlasinin 2004’te ve 2005`de de artmaya devam etmesini sağlamiştir. 2004 yili ticaret fazlasi 7,3, 2005 yili ticaret fazlasi da 10,5 milyar $ düzeyindendir. 2004 yilinda ihracat bir önceki yila göre yaklaşik %55 oraninda artarak 20, 2005 yilinda da % 39 artarak 28 milyar $ seviyesine ulaşmistir. 2004 yili ithalati ise %52 artişla 13 milyar, 2005 yilinda %36 artisla 17 milyar $ olmustur.
Yüksek miktardaki kayit edilemeyen ticaret hacmi ithalatin izlediği seyrin takibine yönelik girişimleri güçleştirmektedir. Kazakistan’in Rusya, Kirgizistan ve Özbekistan ile sahip olduğu geniş ve geçişi kolay sinirlar küçük ölçekli sinir ticaretine olanak tanimakta ancak sinir ticaretinin hacmi diş ticaret verilerine yansitilamamaktadir. Kayit altina alinamayan ithalatin büyük çoğunluğu gida dişi tüketim mallari ve ikinci el arabalardan oluşmaktadir. İnşaat malzemeleri ithalati ve doğrudan yabanci yatirimlarin sermaye mallari ithalati önemli ithalat kalemleridir. 2005 yilinda ithal edilen baslica urunler petrol yaglari, vagon ve yuk tasimaya mahsus araclar, otomobiller, kok komuru, sondaj makinalari, petrol borulari, tarim makinalari (bicerdover), telekomunikasyon araclari ve kamis sekeri olmustur.
Ticaretin gelişmesini sinirlayan en önemli problem, Kazakistan’in tamamen kara ile çevrili denize kiyisi olmayan bir ülke olmasidir. Bu nedenle ihracatta ve ithalatta maliyetler çok fazla yükselmektedir. Ayrica bir diğer sorun da önemli petrol ve gaz ihracati yollarinin ülkenin dünya enerji piyasasindaki en önemli iki rakibi olan Rusya ve İran üzerinden geçmesidir. Ülkenin denize en yakin limanlari Rusya ve Gürcistan’in Karadeniz’deki kiyilarina yakin limanlardir. Kazak mavnalari Karadeniz’e Rus egemenliğindeki bir su yolu olan Volga-Don kanalindan girebilmektedir. 1997 yilina dek Rusya üzerinden petrol geçişi konusunda sürekli sorunlar yaşanmasi, Kazakistan’in Azerbaycan ve Türkiye, Çin, Türkmenistan ve İran gibi daha yüksek maliyetli alternatif güzergahlari gözönünde bulundurmasina neden olmuştur. Ancak Rusya, 1997 yilindan itibaren Kazakistan’in petrol ihracatini bu şekilde engellemek yerine, Rus firmalarini Kazak pazarina girmeye teşvik ederek ve Kazak petrolünün transit geçişini kolaylaştirarak Kazakistan petrol sektöründeki varliğini artirmaya çalişmaktadir. Günümüzde iki ülke arasinda transit geçiş konusunda hala küçük sorunlar yaşanmaktadir.
İhracat gelirlerinin büyük çoğunluğu yabanci yatirimlar sayesinde elde edilmektedir.
