|
Dilimizde daha ziyade “Risk Sermayesi” olarak tercüme edilen bu kavram, “venture” İngilizce de baht, talih, cüret ve cesaret anlamlarına gelmektedir. Bu nedenle bir buluşun (icadın) gerçekleşmesi için yatırılan paraya cesaret sermayesi (venture capital), yepyeni ve ilk defa uygulamaya konulacak bir teknolojiyi satın alarak pazarlayan kimseye de cesur sermayedar (venture capitalıst) denilmektedir. Venture capital kavramındaki venture kelimesi sözlüklerde tehlikeli iş, tehlikeli girişim, macera, baht ışı, cesaret işi gibi sözcüklerle karşılığını da bulmaktadır.
VC’nin daha geniş bir tanımını yapmak gerekirse; Bir sermayedar tarafından, büyümek isteyen küçük veya orta büyüklükteki bir işletmenin hedeflerine ulaşabilmesi için, bu işletmede küçük bir paya ya da ileride böyle bir hisseye sahip olma imkanı verecek, geri alınması mümkün olmayan bir hakka sahip olarak yapılmış özkaynak veya özkaynak benzeri yatırıma Venture Capital denilmektedir.
VC konusunda Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) nün (Seri:VIII No:21) tebliği yayımlanmıştır. Bu tebliğe göre VC (ki ilgili tebliğde de risk sermayesi kavramı kullanılmaktadır) şu şekilde tanımlanmıştır: Türkiye de kurulmuş ve kurulacak olan, yüksek gelişme potansiyeli taşıyan ve menkul kıymetlerinin likiditesi düşük olan girişim şirketlerince birinci el piyasalarda ihraç edilen sermaye piyasası araçlarına yatırım yapılarak gerçekleştirilen, uzun vadeli kaynak aktarım biçimine, risk sermayesi yatırımı denir.
VC’nin en başarılı tanımlarından birisi şudur: “Finansman ya da proje için sermaye arayan girişimcilerle, yeni fikirleri ve risk almaya hazır sermayedarların buluşması”.
1950’li yıılarda başlayan ve bugün Cisco’dan Microsoft’a Yahoo’dan Intel’e kadar bir çok dünya devinin ortaya çıkmasına neden olan VC 2000’li yılların başında tüm dünyada 100 milyar dolarlık dev bir sektör haline gelmiştir. Klasik anlamda kredi ile iş kurmanın mümkün olamadığı durumlarda, hepsinden önemlisi özellikle teknoloji alanında dev buluşların projelerin elinden tutan bankalar değil, risk sermayedarları olmuştur. Kısaca 21. Yy’da dünyayı yönlendiren buluşlar, projeler risk sermayesi ile hayat bulmuş, bir çok projenin umudu olmaya da devam etmektedir.21. yüzyılda tüm önemli buluşlar için en önemli finans modeli olan risk sermayesinin gelişimi için tüm ülkeler kendi fonlarını yaratmaya çalışmaktadırlar.
1946 yılında General Doriot, Ralph Flanders, Karl Compton, Merrill Griswold ve Amerikan Araştırma Geliştirme Şirketi (AR&D) bu alanda ilk fonu oluşturarak risk sermayesinin başlangıcını gerçekleştirdiler*. Bu alanda Doriot Kuralları da ortaya konumuştur. Buna göre; bir projenin VC portföyünde yer alabilmesi için,
- Yeni teknoloji, pazarlama ve yeni bir ürün konseptine sahip olması
- Yatırımcılara açık olması
- Ürünlerin prototip aşamasında ve bir patente sahip olması gerekir.
VC yatırımlarının önemli bir kısmı zararla sonuçlanabilirken bazen de getiri 20 katına ulaşabilmektedir.
VC Faktörleri
1.Teknolojik Yenilik (New Technology)
VC daha çok teknoloji ağırlıklı ve uzun vadede kar sağlayabilecek projeleri esas alır. Önce ürün prototipi laboratuarda incelenir. Ürün daha sonra beta test denilen test aşamasından geçirilir. Bu ürün ile ilgili ilk satışa kadar geçen evreye “the first venture round” yani ilk yatırım safhası denir.
2.Sermayeye Katılma (Equity Participation To Management)
Risk sermayedarı bir projeye ortak olarak girer. Bu nedenle proje sahibi ile birlikte hareket etmek zorundadır.
3.Yönetime Katılma
Risk sermayedarı yönetime katılarak gerek riskin azaltılmasında gerekse projenin sağlıklı büyümesinde rol oynar. Sermayedarlar genellikle yönetime katılırken bazenkatılmama yönünde de karar verebilirler. Fakat büyük projelerde risk sermaydearları yönetime katıllır.
4.Hızlı Büyüme
ABD’de risk sermayesi ile kurulmuş olan şirketler, genellikle NASDAQ gibi borsalarda halka açılıp kısa sürede kar etmeyi hedeflemektedir.
VC Gelişimi
*ABD’de VC
ABD’de 1980 yılına kadar önemsiz olarak nitelendirlebilecek seviyelerde olan risk sermayesi yatırımları 1990’lı yılların sonunda borsalardaki yükseliş ve yeni ekonominin patlamasıyla 1998 de 15 milyar dolara 1999da 50 milyar dolara ulaştmıştır. Bugün NASDAQ’ı yaratan ve ekonomiye yeni bir dinamizm getiren yeni ekonomi şirketleri başarılaının %90 VC’ye boçludurlar, zira internet sektörrünün %68’inin VC tarafından finanse edildiği bilinmektedir. Öte yandan son yıllarda ise sağlık özllkle de bio teknoloji alanındaki yatımlara yönelik VC sermayesi yatırımlarında bir atış sözkonusudur.
Global girişim sermayesi piyasalarında 2000 yılından bu yana üç yıl ardı ardına yaşanan gerileme eğilimi 2004 yılında yerinei ilerlemeye bırakmıştır. Piyasada hem yatırımlarda hem fon temininde hem de satın almalar, birleşmeler ve halka arz yöntemleriyle çıkışların sayıyında artış kaydedilmiştir. Daha da önemlisi elde edilen karlar piyasada geçen yılın gündemini oluşturmuştur. 2003 yılında görülen olumlu işaretlerin ardından 2004 yılında yaşan gelişmeler, girişim sermayesi piyasasında daha geniş çaplı bir toparlanmanın başladığının da işaretini vermektedir.
*Avrupa'da VC
Avrupa’daki mevcut VC yatrımları çeşitli sektörlere dağılmış durumdadır. Teknoloji yatırımları oranı toplam yatırım içinde %21 de kalırken ilk sırayı %27 ile perakende ve tüketici ürünleri almaktadır. Daha çok olgunluk aşamasına gelmş projelerde kendini gösterirken, ABD’deolduğu gibi ön aşama finansmanı denilen projlerin henüz fikir olarak Avrupa!nın ABD!ye göre dah ageri olmasının nedeni, VC likidite kazandıracak küçük firmalar yönelik piysanın henüz yeni olmasıdır. Nitekim ISDAK, NASDAQ’dan 22 yıl sonra kurulabilmiştir.
İsrail VC alanında neredeyse ABD kadar hızlı büyümektedir. Küçük bir ülke olmasına rağmen özellikle son 10 yılda bu alanda 3,5 mia USD’lik fon yaratılmıştır. Özellikle teknoloji şirketlerinin sayısı oldukça fazladır, NASDAQ’ a kote 150 İsrail şirketi vardır.
VC Teknik Yönü
1. İş Planı
İş planı olmaksızın sermayedarın ikna olması söz konusu değildir. İş Planı, projenin ayrıntıları (ekonomik, sosyal, hukuki, vs) üzerinde durur. İş planının uzun olmasından çok içeriği önemlidir. Bir içerik kısaca aşağıdaki alt başlıkları kapsamalıdır.
- Giriş
- Projenin tanımı
- Projenin amacı
- Ürün yada buluş ile ilgili bilgi
- Ürün ile ilgili teknoloji seçimi ve açıklayıcı bilgi
- Ürüne yönelik piyasa bilgileri
- Finansman yapısı, kaynakları
- Fizibilitenin zamanı
- Kurulacak şirketin ortaklık yapısı
- Stratejiler
- Patent bilgileri
- Ürün ile ilgili yapılabilecek ortaklık bilgileri
- Yönetim ile ilgili bilgiler
- Organizasyon yapısı
- Halka arz bilgileri
2. Bir Proje Nasıl Değerlendirilir?
Kuruluşlara göre değişmekle birlikte bu alandaki kriterler şöyle değerlendirilebilir.
- Piyasaya erişim
- Yönetim kalitesi
- Gelecekte beklenen getiri
- Coğrafik konum
- Pazara yakınlık
- Finansal güç
- SWOT analizi
- Proje sahibinin etkinliği
- Rakiplere göre avantajlar
- Hisselerin paylaşımı
- Patent hakları
- Hukuki altyapı
3. Fiyatlama
Projenin getirisi yatırım yapılmadan önce risk getiri analizi ile belirlenir. Bir seed yada start up şirketi finanse edecekse genelde yıllık bazda %50’lik bir getiri aranmaktadır. Fiyatı etkileyen faktörler şöyle sıralanabilir;
- Şirket ne kadar büyüyecek
- Finansal projeksiyonların doğruluğu
- Ek finansman
- Yatırımdan çıkış opsiyonları
- Likiditasyon
- Dönemsel gelirlerin varlığı
VC Sistemi Prosesi
Girişimci ile VC şirketi arasındaki ilişki bir dizi aşamalardan oluşmaktadır. İlk iletişim, karşılıklı tanışma veya girişicinin bir iletişim aracı ile risk şirketine ulaşması ile sağlanmaktadır. Karşılık çalışmanın sürdürülmesine karar verilmesi durumunda
1 - Proje Planı Hazırlanması
- Yatırım Maliyeti,
- İşletme Giderleri,
- Pazarlama Stratejisi,
- Gelir Tahminleri,
- Üretim şekli,
- Yönetim Biçimi,
- Yöneticilerin Özellikleri,
- Oluşturulması düşünülen mali yapı,
Bir proje bilgileri ile girişimci VC şirketine yazılı olarak müracaat eder.
2- Ön Değerlendirme
VC şirketi projeyi inceler kendi normları ile karşılaştırır uygun olan proje sahiplerini tekrar görüşmeye davet eder.
3-Birlikte Çalışma
Karşılıklı görüşmelerde taraflar arasında mutabakat mevcut ise girişimci projesi üzerinde detaylı çalışmalar başlar. Bu aşamada projenin, ekonomik teknik ve mali yapısı en az beş yıllık dönem için projeksiyon şeklinde incelenir. Fizibilite çalışması yapılır.
4-Değerlendirme
Taraflarca neticeler değerlendirilir. VC tarafından değerlendirmeler olumlu sonuç verirse, şirket kendi açısından projeye katılma koşullarını belirler. Böylelikle risk sermayesi şirketinin hangi oran ve koşullarda projeye katılacağı projenin özgün koşullarına göre ortaya çıkar.
5-Yatırım Sözleşmesi
VC şirketi tarafından belirlenen koşulların girişimci tarafından da benimsenmesi ve mutabık kalınması durumunda, taraflar arasında, karşılıklı hak ve yükümlülükleri içeren bir yatırım sözleşmesi düzenlenir. Bundan sonraki birlikteliğin temelini oluşturacak olan bu sözleşmenin imzalanması ile gerçekleştirme aşamasına geçilir.
6- Gerçekleştirme
Taraflar tüm bilgi ve birikimlerini projenin gerçekleşmesi için kullanmaya başlarlar. Şirket kurulur, görev taksimleri yapılır. Kararlar alınır, proje gerçekleştirilir.
7- Yatırımdan Çıkış
Projenin önceden belirlenen başarı noktasına gelmesi ile risk sermayesi şirketi yatırım sözleşmesinde belirlenen şekilde yatırımdan çıkar.
VC İlgi Alanları
Her VC şirketi kendi stratejisi doğrultusunda yatırım yapar. Bazılar çok genel anlamda her sektörden projelere her coğrafi yerleşim alanında, firmaların her aşamasında yatırım yapabilir. Buna rağmen bazıları da bir veya iki sektörde uzmanlaşmıştır, sadece bir coğrafi bölgede yatırım yapar. Genel uygulamaya bakarsak, lokalize olmuş, bir konuda ihtisaslaşmış VC şirketlerinin çoğunlukta olduğunu görüyoruz. VC şirketleri genellikle başlangıç sermayesini finanse ederken, teorik olarak şirketlerin “şirket ömrü çizelgesinin”
- ikinci aşama sermayesi,
- olgunluk aşaması,
- köprü finansmanı,
- satın alma aşaması,
gibi aşamalarında da yatırım yapabilir.
VC şirketleri ihtisaslaşmak için genellikle birbirine yakın bir iki sektörü seçerken bazıları sadece bir teknolojiyi seçer. İleri teknoloji en yoğun ilgiyi çekmektedir. Yatırımların boyutu, bir iki yüz bin dolardan, çokça milyon dolarlara kadar geniş bir yelpaze oluşturmaktadır.
Başlangıç yatırımlarının yaygın uygulanan yatırım süresi 5-10 yıl arasıdır. Girişilen projenin özelliklerine ve şirket aşamasına göre bu süre değişiklik gösterir. Şirket geç aşamasında yapılan bir yatırım için bu süre 1-2 yıla inerken aşama değişikliğine göre bu süre de değişmektedir. VC yatırımlarına ne çok uzun dönemli yatırımlar olarak bakabiliriz nede onları likit yatırım olarak görebiliriz. Projeye bağlı makul yatırım süreleri söz konusudur.
Genel olarak başlangıç sermayesi yatırımlarından çıkış 3 ile 7 yıl arasında gerçekleşmektedir. En uygun çıkış şekli halka açılmadır. Son beş yılda risk sermayesi ileri teknoloji yatırım şirketlerinin halka açılmalarında çok büyük başarılar elde edilmiştir. Son yirmi yıllık dönemde yaklaşık üç bin adet VC yatırım halka açılmıştır.
|
